Tasarım Tescili ve Tescilsiz Tasarımın Üç Yıllık Korunması

Bir ürünün şekli, deseni, rengi veya süslemesi — kısacası dış görünümü — tasarım hukukunun konusudur. Türkiye’de iki koruma katmanı vardır: tescilli tasarımlar başvuru tarihinden itibaren beş yıl korunur ve beşer yıllık dönemlerle yenilenerek toplam yirmi beş yıla kadar uzatılabilir. Tescil yoksa, tasarımın Türkiye’de kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren yalnızca üç yıllık, kapsamı çok daha dar bir koruma söz konusudur (SMK m.69).

Koruma için iki şart: yenilik ve ayırt edicilik

Bir tasarımın korunabilmesi için önce yeni olması gerekir: başvuru tarihinden önce dünyanın herhangi bir yerinde aynısının kamuya sunulmamış olması aranır. İkinci şart ayırt ediciliktir: bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenimin, daha önce kamuya sunulmuş tasarımlardan belirgin biçimde farklı olması gerekir.

Ayırt edicilik değerlendirmesinde tasarımcının seçenek özgürlüğü de dikkate alınır. Teknik zorunluluklar nedeniyle biçimin büyük ölçüde belirlendiği ürünlerde küçük farklar yeterli sayılabilirken, serbestliğin geniş olduğu alanlarda daha belirgin bir farklılık aranır.

On iki aylık açıklama süresi: fuar sonrası kurtarma imkânı

Tasarımı başvurudan önce kamuya sunmak, kural olarak yeniliği ortadan kaldırır. Ancak kanun tasarım sahibine bir güvenlik ağı tanır: tasarımın, tasarımcı veya halefi tarafından kamuya sunulmasından itibaren on iki ay içinde başvuru yapılırsa, bu açıklama yenilik değerlendirmesinde dikkate alınmaz.

Pratik anlamı büyüktür. Ürününüzü fuarda sergilediyseniz, kataloğa koyduysanız ya da e-ticaret sitesinde satışa çıkardıysanız, tescil şansınız hemen kaybolmaz — ancak sayaç işlemeye başlamıştır. On iki ay geçtikten sonra yapılan başvuru, kendi açıklamanız nedeniyle yenilik şartını kaybeder. Türkiye’de tasarım başvurularının reddedilme ya da sonradan hükümsüz kılınma sebeplerinin başında bu gecikme gelir.

Tescilli ile tescilsiz koruma arasındaki gerçek fark

• Kapsam: Tescilli tasarım, üçüncü kişinin sizin tasarımınızdan haberdar olup olmadığına bakılmaksızın, aynı genel izlenimi veren her kullanımı engeller. Tescilsiz tasarım ise esas olarak kopyalamaya karşı koruma sağlar; karşı taraf tasarımı bağımsız olarak geliştirdiğini ileri sürebilir.
• Süre: Tescilde 5 + yenilemelerle 25 yıla kadar; tescilsizde kamuya sunumdan itibaren 3 yıl.
• İspat yükü: Tescilde elinizde tarih ve kapsam içeren resmî bir belge vardır. Tescilsizde tasarımın Türkiye’de ne zaman ve nasıl kamuya sunulduğunu siz ispat etmek zorundasınız.
• Uygulamadaki etki: Gümrük başvuruları, pazaryeri şikâyetleri ve ihtiyati tedbir talepleri tescil belgesiyle çok daha hızlı sonuç verir.

Tescil süreci nasıl işler?

Süreç, başvurunun şekli yönden incelenmesiyle başlar; ardından Kurum tasarımın yenilik şartını taşıyıp taşımadığını değerlendirir. Uygun bulunan tasarımlar Bültende yayımlanır ve yayım tarihinden itibaren üç ay içinde üçüncü kişiler itiraz edebilir. İtiraz gelmez veya reddedilirse tasarım tescil edilir ve belge düzenlenir.

Başvuruda en kritik teknik ayrıntı görsellerdir. Tasarımın koruma kapsamı, sunduğunuz görsellerle belirlenir: eksik açıdan verilen bir ürün, korunmayan bir yüze sahip olur. Ürünün tüm karakteristik görünümlerini içeren, arka planı sade ve tutarlı bir görsel seti hazırlamak, dosyanın en belirleyici adımıdır.

Aynı ürün için birden fazla koruma mümkündür

Bir ürünün görünümü tasarım olarak korunurken; ayırt edici bir şekil markası olarak marka korumasından, sanatsal nitelik taşıyorsa telif korumasından, teknik bir çözüm içeriyorsa patent veya faydalı model korumasından da yararlanabilir. Bu korumalar birbirini dışlamaz. Doğru strateji, çoğu zaman tek bir hak yerine bunların kombinasyonunu kurmaktır.

Patent ile faydalı model arasındaki farkı bu yazımızda, şekil markası kurgusunu ise marka tescili rehberimizde ele aldık.

Sık yapılan hatalar

• Ürünü piyasaya sürüp yıllar sonra başvurmak — on iki aylık süre dolduğunda kendi ürününüz kendi başvurunuzun önündeki engel hâline gelir.
• Tek bir görselle başvurmak — koruma yalnızca görünen kısımla sınırlı kalır.
• Koleksiyonun tamamı yerine tek modeli tescil ettirmek — çoklu başvuru imkânı varken seri ürünlerin bir bölümünü korumasız bırakmak.
• Üretici ile tasarımcı arasındaki hak sahipliğini sözleşmeye bağlamamak — özellikle dış kaynaklı tasarım çalışmalarında hak sahipliği tartışması sonradan çıkar.

Sık sorulan sorular

Tescilsiz tasarım korumasından yararlanmak için ne yapmalıyım?

Tasarımın Türkiye’de kamuya ilk sunulduğu tarihi ispatlayabilmeniz gerekir. Tarihli katalog ve fuar kayıtları, ürün fotoğraflarının tarihli yayınları, e-ticaret listeleme kayıtları ve noter tespiti bu ispatı sağlar. Üç yıllık süre bu tarihten itibaren işler.

Yurt dışında da korunur mu?

Tasarım hakkı da ülkeseldir. Avrupa Birliği’nde tek başvuruyla koruma sağlayan topluluk tasarımı sistemi ve Lahey Anlaşması kapsamında uluslararası tescil imkânı bulunur. İhracat planı olan ürünlerde bu seçenekler, Türkiye başvurusuyla eş zamanlı değerlendirilmelidir.

Tasarımım tescilli, kopyalayana ne yapabilirim?

Tecavüzün tespiti, durdurulması ve tazminat talepli dava açılabilir; ihtiyati tedbirle satışın durdurulması istenebilir. Pazaryerlerinde satılan kopyalar için platformun hak ihlali şikâyet mekanizması da işletilebilir.

Ürün görselleriniz hazırsa dosyayı birlikte kuralım — tasarım tescili hizmetimiz veya doğrudan iletişim.

Bu yazı genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut ürününüz için yenilik ve ayırt edicilik değerlendirmesi ayrıca yapılmalıdır.