Endüstriyel Tasarım Tescili

Tasarım tescili, bir ürünün nasıl göründüğünü korur: çizgisi, konturu, rengi, biçimi, dokusu, malzemesi ve süslemesi. Ürünün nasıl çalıştığı patentin, hangi ad altında satıldığı markanın konusudur. Pek çok üründe bu üç hak birbirini tamamlar — bir mobilyanın formu tasarımla, üzerindeki logo markayla, mekanizması patentle korunur.

Tasarım, taklidin en hızlı gerçekleştiği alandır. Bir ürünün görünümü, üretim sırrına ihtiyaç duymadan kopyalanabilir; fotoğrafını gören bir üretici benzerini yapabilir. Tescil, bu hızlı kopyalamaya karşı elinizdeki tek hızlı hukuki araçtır.

Nelerin tasarımı tescil edilebilir?

• Ürünün tümü veya bir parçası — mobilya, ayakkabı, otomotiv parçası, makine gövdesi, mücevher.
• Ambalaj ve kap tasarımları; ürünün kendisi kadar ambalajı da ayırt edici olabilir.
• Grafik semboller, ikon setleri, tipografik karakterler.
• Kullanıcı arayüzleri ve ekran düzenleri — yazılım ürünlerinde giderek daha çok başvurulan bir koruma.
• Tekstil ve moda ürünlerindeki desenler ve kesim özellikleri.
• Bir ürünün süslemesi; ürünün kendisi eski olsa da üzerindeki bezeme yeni olabilir.

Moda ve tekstilde koleksiyon temposuna uygun koruma kurgusu için: tekstil ve moda tasarımlarının korunması.

İki şart: yenilik ve ayırt edicilik

Tescil için tasarımın hem yeni hem de ayırt edici nitelikte olması gerekir. Yenilik, aynısının daha önce kamuya sunulmamış olmasıdır. Ayırt edicilik ise daha zorlayıcı bir ölçüttür: bilgilenmiş kullanıcı üzerinde bıraktığı genel izlenimin, önceki tasarımlardan belirgin biçimde farklı olması aranır.

Buradaki değerlendirici "bilgilenmiş kullanıcı"dır — ne sıradan tüketici kadar dikkatsiz ne de uzman kadar teknik. O ürün grubunu bilen, alternatiflerini görmüş bir kullanıcının gözünden bakılır. Tasarımcının seçim özgürlüğünün dar olduğu alanlarda (örneğin teknik zorunluluklarla sınırlı parçalarda) küçük farklar bile ayırt edici sayılabilir; özgürlüğün geniş olduğu alanlarda ise daha büyük fark aranır.

Ürünün teknik işlevinin zorunlu kıldığı görünüm özellikleri korunmaz. Bir vidanın dişlerinin biçimi işlevin sonucuysa, o biçim üzerinde tekel kurulamaz.

On iki aylık hoşgörü süresi — ve sınırı

Tasarım hukukunda, patentten farklı olarak bir hoşgörü süresi vardır: tasarımın tasarımcı tarafından kamuya sunulması, bu sunumdan itibaren on iki ay içinde yapılan başvuruda yeniliği ortadan kaldırmaz. Koleksiyonunu sergileyip ardından tescil ettiren moda ve mobilya sektörleri için bu süre hayati önemdedir.

Ancak bu bir güvenlik ağıdır, strateji değildir. Süre içinde başkası aynı tasarımı sergiler ya da tescil ettirirse durum karmaşıklaşır; ayrıca birçok ülkede benzer bir hoşgörü süresi yoktur ve yurt dışı koruma imkânı fuar sonrası kapanabilir. Mümkün olan her durumda sergilemeden önce başvuru yapmak doğru olandır.

Süreç ve süreler

1. Görsellerin hazırlanması. Koruma kapsamını belirleyen şey, başvuruya eklenen görsellerdir. Perspektif, ön, arka, yan ve üst görünüşler; gerekiyorsa kesit. Görselde gösterilmeyen bir özellik korunmaz; fazla ayrıntı gösteren bir görsel ise korumayı gereksiz yere daraltır.
2. Çoklu başvuru. Aynı sınıftaki birden çok tasarım tek başvuruda birleştirilebilir. Koleksiyon hâlinde çalışan sektörlerde bu, maliyeti belirgin biçimde düşürür.
3. İnceleme ve yayın. Kurum, şekli koşulları ve kanunda sayılan ret nedenlerini inceler; ardından tasarım Bültende yayımlanır ve üçüncü kişilerin itirazına açılır.
4. Tescil ve yenileme. Koruma başvuru tarihinden itibaren beş yıldır ve beşer yıllık dönemlerle en fazla yirmi beş yıla kadar yenilenebilir. Yenileme kaçırıldığında hak düşer.

Tescilli ve tescilsiz korumanın karşılaştırması için: tasarım tescili ve tescilsiz koruma.

Tescilsiz tasarım koruması

Türkiye’de tescilsiz tasarımlar da sınırlı biçimde korunur: kamuya ilk sunulduğu tarihten itibaren üç yıl boyunca, tasarımın taklit edilmesine karşı hak ileri sürülebilir. Bu koruma tescilliden dar bir kalkandır çünkü kopyalamanın ispatı gerekir — bağımsız olarak aynı sonuca ulaşan bir üçüncü kişiye karşı işlemez.

Buna karşılık tescilli tasarımda kopyalamanın ispatına gerek yoktur; genel izlenimin benzerliği yeterlidir. Sezonluk ürünlerde tescilsiz koruma bir köprü işlevi görebilir, ama kalıcı ürünlerde tescil ihmal edilmemelidir.

Tasarım, marka ve telif birlikte

Bir ürünün görünümü zamanla ayırt edici hâle gelmişse üç boyutlu marka tescili de gündeme gelebilir; markanın süre sınırı yoktur ve yenilendiği sürece yaşar. Özgün bir grafik çalışma aynı zamanda telif hakkı korumasından yararlanabilir — telif tescil gerektirmez ama ispatı zordur. Katmanlı bir koruma kurmak, tek bir hakka bel bağlamaktan daha dayanıklıdır; geleneksel olmayan markalara de bakabilirsiniz.

İhlal hâlinde

Tasarım ihlalinde değerlendirme, bilgilenmiş kullanıcı üzerindeki genel izlenim üzerinden yapılır; ayrıntı farkları tek başına kurtarıcı değildir. Pazaryerlerinde ve sosyal medyada karşılaşılan taklitler için platform şikâyet mekanizmaları en hızlı yoldur; bkz. e-ticarette ihlal şikâyeti. İtiraz ve hükümsüzlük yolları için: tasarım hükümsüzlüğü ve itiraz.

Kısmi tasarım: neyi göstermeli, neyi bırakmalı?

Bir tasarım başvurusunda korumanın kapsamını görseller belirlediği için, görsellerde neyin vurgulandığı stratejik bir karardır. Ürünün tamamı tek bir bütün olarak gösterildiğinde koruma, o bütünün genel izlenimine bağlanır; ayrıntılardan birini değiştiren bir taklit, bütünsel izlenimi değiştirdiğini savunabilir.

Buna karşılık ürünün yalnızca ayırt edici kısmı vurgulanıp geri kalanı kesikli çizgiyle nötr bırakıldığında, koruma o karakteristik unsura odaklanır ve çevresindeki değişikliklerden etkilenmez. Bir ayakkabının taban deseni, bir şişenin boyun formu ya da bir cihazın kontrol paneli düzeni bu yolla korunabilir.

Doğru yaklaşım genellikle ikisini birden yapmaktır: aynı ürün için hem bütünü hem de karakteristik parçayı ayrı tasarımlar olarak başvuruya koymak. Çoklu başvuru imkânı bunu ekonomik hâle getirir.

Koleksiyonla çalışan sektörler için pratik bir düzen

• Sezon başında tüm koleksiyonun tarihli fotoğraf arşivini oluşturun; tescilsiz koruma ve hoşgörü süresi bu tarihe dayanır.
• Ticari olarak öne çıkan modelleri seçip çoklu başvuruyla tescil ettirin; her modeli tescil etmek gerekmez.
• Fuar ve defile takvimini başvuru takvimiyle birlikte planlayın — yurt dışı koruma için sergilemeden önce başvurmak gerekebilir.
• Taklidi tespit edildiğinde kullanılmak üzere, tasarım sürecine ait taslak ve tarihli dosyaları saklayın.
• Beş yıllık yenileme tarihlerini takibe alın; hâlâ satılan bir modelin korumasının sessizce düşmesi sık görülür.

Sık sorulan sorular

Ürünümü satışa sundum, hâlâ tescil ettirebilir miyim?

On iki aylık hoşgörü süresi içindeyseniz evet. Süre kamuya ilk sunum tarihinden işler ve uzatılamaz; ayrıca yurt dışı koruma planlıyorsanız hedef ülkelerin kuralları farklı olabilir. Tarihi belgeleyin ve gecikmeyin.

Fotoğraf yerine teknik çizim mi kullanmalıyım?

İkisi de kullanılabilir, ancak tutarlılık şarttır. Çizimler, korunmak istenen özellikleri vurgulayıp gerisini nötr bırakmaya imkân verdiği için genellikle daha esnek bir koruma sağlar. Arka planı karışık ürün fotoğrafları, korunan unsurun ne olduğunu tartışmalı hâle getirir.

Rengi de tescil ettirmeli miyim?

Renkli görsel sunmak korumayı o renk kombinasyonuna yaklaştırır; siyah-beyaz sunum ise renk bağımsız bir koruma sağlayabilir. Karar, taklidin hangi biçimde geleceğini tahmin etmeye dayanır ve ürüne göre değişir.

Yurt dışında koruma nasıl sağlanır?

Lahey Sistemi üzerinden tek başvuruyla birden çok ülkeye uzanmak, AB’de topluluk tasarımı almak ya da tek tek ülke başvurusu yapmak mümkündür. Altı aylık rüçhan süresi burada da geçerlidir; ilk başvurudan sonra bu takvimi kaçırmayın.

Tasarımı ajans veya serbest çalışan yaptıysa hak kimin?

Tasarımı sipariş üzerine bir ajans veya serbest çalışan hazırladıysa, hak sahipliğinin sözleşmeyle açıkça düzenlenmesi gerekir. Ödeme yapmış olmak, hakkın kendiliğinden size geçtiği anlamına gelmez. Ambalaj, logo ve arayüz tasarımlarında bu boşluk yıllar sonra fark edilir — çoğu zaman tam da tasarımı korumaya çalıştığınız anda.

Aynı ürün için hem tasarım hem patent alınabilir mi?

Evet ve çoğu üründe doğru yaklaşım budur. Tasarım görünümü, patent ise teknik çözümü korur; ikisi birbirini dışlamaz. Bir ürünün formu aynı zamanda teknik bir işlev görüyorsa, o özelliğin tasarımla korunması mümkün olmayabilir — bu durumda patent veya faydalı model tek yoldur.

Ürün görünümünüzü korumaya alalım — bize ulaşın ya da marka tescili ile birlikte katmanlı bir koruma kurgulayalım.

Bu sayfa genel bilgilendirme amaçlıdır ve hukuki danışmanlık yerine geçmez. Yenilik ve ayırt edicilik değerlendirmesi her tasarım için ayrıca yapılmalıdır.